Een waakzaam zenuwstelsel

Over een gevoelig systeem, veiligheid en verbinding

Diep in je hart weet je vaak best dat iets veilig is. Er is geen direct gevaar, niemand die je aanvalt of openlijk afwijst. En toch kan je lichaam iets heel anders vertellen. Je hartslag versnelt, je ademhaling wordt oppervlakkiger en je hoofd begint harder te werken dan je eigenlijk zou willen. Je merkt dat je sneller reageert, intenser misschien, of juist stiller en teruggetrokken. Alsof er iets in jou opspringt voordat jij er zelf woorden aan kunt geven.

Voor veel hoogsensitieve mensen, en zeker voor HSP/HSS’ers, is dit herkenbaar. Niet omdat zij zwakker zijn of minder relativeringsvermogen hebben, maar omdat hun systeem anders werkt. Een gevoelig zenuwstelsel neemt meer waar. Het registreert subtiele veranderingen in toon, mimiek, energie en sfeer. Waar een ander misschien alleen de woorden hoort, vang jij ook de nuance op. En die nuance wordt niet oppervlakkig verwerkt; je brein gaat er dieper op in, verbindt het met eerdere ervaringen en probeert er betekenis aan te geven.

Een brein dat meer informatie verwerkt

Hoogsensitiviteit betekent onder andere dat prikkels intensiever en grondiger worden verwerkt. Geluiden, gezichten, stemmingen en spanningen komen niet alleen binnen, ze worden geanalyseerd. Je brein is als het ware continu bezig om patronen te herkennen en te voorspellen wat er zou kunnen gebeuren. Dat is een prachtige kwaliteit, want het maakt je invoelend, opmerkzaam en vaak intuïtief sterk. Tegelijkertijd betekent het ook dat je zenuwstelsel meer informatie te verwerken krijgt dan gemiddeld.

Wanneer jouw systeem daarnaast ervaringen kent waarin veiligheid niet vanzelfsprekend was, kan die extra informatie sneller als mogelijk risico worden geïnterpreteerd. Het oudste deel van ons brein, dat gericht is op overleven, scant voortdurend de omgeving op gevaar. Zodra het iets waarneemt dat lijkt op eerdere spanning, schakelt het lichaam automatisch over op actie: vechten, vluchten, bevriezen of aanpassen. Op zo’n moment wordt het denkende deel van het brein minder actief. Relativeren lukt minder goed. Je zit niet meer in overwegen, maar in reageren.

Achteraf kun je jezelf streng toespreken en denken dat je overdreef. Maar voor jouw zenuwstelsel was het op dat moment geen overdrijving. Het reageerde op basis van wat het kende.

Wanneer het verleden meereageert

Soms heeft die alertheid weinig te maken met wat er nu gebeurt, maar des te meer met wat je systeem eerder heeft geleerd. Trauma hoeft niet altijd groot, schokkend of zichtbaar te zijn. Het kan ook ontstaan wanneer je langere tijd het gevoel hebt gehad dat je je moest aanpassen, sterk moest zijn of voortdurend moest opletten. Wanneer ontspanning niet vanzelfsprekend was, leert het lichaam waakzaam te blijven.

Dat zie je ook terug in de fysiologie. Het stresssysteem maakt cortisol aan om je te helpen overleven. Dat is gezond en nodig in acute situaties. Maar wanneer er te weinig momenten zijn geweest waarop je werkelijk kon ontspannen, blijft het systeem als het ware op een verhoogd niveau functioneren. Het lichaam krijgt dan minder kans om te herstellen, en dat merk je niet alleen mentaal maar ook fysiek. Vermoeidheid, onrust, slecht slapen, sneller emotioneel reageren of het gevoel dat je nooit helemaal uit kunt schakelen, zijn vaak signalen van een zenuwstelsel dat te lang “aan” heeft gestaan.

Ik herken dat ook uit mijn eigen leven. Toen ik vier jaar was, lag ik lange tijd in het ziekenhuis vanwege TBC. Ik lag in quarantaine, met een bord ‘besmet’ op de deur. Er was geen vrij bezoek; alleen mijn ouders mochten komen, gekleed in witte beschermende pakken, en de verpleging. In negen weken tijd werd ik meerdere keren geopereerd aan mijn hals. Als kind begrijp je niet wat er gebeurt of wat de dag zal brengen. Maar je lichaam leert iets. Het leert dat het onverwachts spannend kan worden en dat alert zijn nodig is. Die vroege ervaring van onzekerheid en waakzaamheid kan zich jaren later nog laten voelen, zelfs wanneer het oorspronkelijke gevaar al lang voorbij is.

Het grijze filter van Rejection Sensitivity

Bij Rejection Sensitivity staat dit systeem vaak extra scherp afgesteld. Het is alsof er een grijze filter actief is die voortdurend scant op mogelijke afwijzing. Je bent veel bezig met wat de ander denkt, voelt of bedoelt, en probeert tussen de regels door te lezen wat er misschien niet expliciet wordt uitgesproken. Een vertraagde reactie op een bericht, een kort antwoord, een kleine verandering in toon kan al genoeg zijn om je systeem in beweging te zetten.

Je hoofd probeert vervolgens grip te krijgen op de situatie. Het bedenkt scenario’s, analyseert eerdere gesprekken en zoekt naar verklaringen. Gedachten roepen gevoelens op, gevoelens voeden weer nieuwe gedachten. Ondertussen blijft je lichaam alert. Het is alsof je continu iets moet oplossen om de verbinding veilig te houden. Dat voortdurende denken geeft geen rust, omdat het lichaam nog niet is meegekomen in de geruststelling.

Dit heeft weinig te maken met onwil of gebrek aan inzicht. Het is een logisch gevolg van een gevoelig systeem dat heeft geleerd dat verbinding belangrijk is voor veiligheid.

Wanneer verbinding veiligheid moet garanderen

In relaties kan dit zich op een specifieke manier laten zien. Wanneer veiligheid vooral via de ander wordt ervaren, ontstaat er gemakkelijk een sterke gerichtheid op die ander. Je voelt je goed wanneer de ander zich goed voelt, rustig wanneer de ander gerust is, en onrustig zodra er afstand of spanning ontstaat. Je gaat misschien meer geven, meer zorgen, meer dragen dan eigenlijk van jou is. Niet omdat je zwak bent, maar omdat nabijheid voor je zenuwstelsel verbonden is met veiligheid.

Wat vaak ongemerkt gebeurt, is dat je jezelf daarin langzaam uit het oog verliest. Het wordt lastiger om te voelen wat van jou is en wat van de ander, waar jouw verantwoordelijkheid stopt en die van de ander begint. Dat wordt soms codependentie genoemd, maar in de kern is het een beschermingsmechanisme. Je systeem probeert verbinding te behouden, omdat het dat koppelt aan overleven.

Begrijpen is niet hetzelfde als reguleren

Veel mensen die hiermee worstelen, hebben al veel inzicht. Ze weten waar hun patronen vandaan komen, begrijpen de theorie en kunnen helder uitleggen wat er gebeurt. Maar inzicht alleen kalmeert een zenuwstelsel niet. Reguleren gebeurt niet in het denken, maar in het lichaam.

Reguleren betekent dat je lichaam mag ervaren dat het veilig is om te blijven, ook wanneer iets spannend voelt. Dat je ademhaling zakt, je schouders ontspannen en je merkt dat je niet hoeft te vechten of te vluchten. Het vraagt herhaalde ervaringen waarin je systeem leert dat het niet alles hoeft te controleren om veilig te zijn.

Daarom kunnen lichaamsgerichte vormen van werken zo krachtig zijn. Wanneer je werkt met beelden, beweging of opstellingen, spreek je andere delen van het brein aan dan alleen het denken. Je stapt uit het vaste verhaal dat je jezelf misschien al zo vaak hebt verteld en maakt ruimte voor een nieuwe ervaring.

Werken met paarden sluit daar naadloos op aan. Paarden reageren niet op woorden of verklaringen, maar op wat er in het moment in je lijf gebeurt. Ze voelen spanning, terugtrekken of controle haarfijn aan en spiegelen dat zonder oordeel. In hun aanwezigheid wordt het zichtbaar wanneer je jezelf verlaat om de ander tevreden te houden, of wanneer je je terugtrekt om jezelf te beschermen. Tegelijkertijd nodigen ze het zenuwstelsel uit om te vertragen en te zakken. In die ervaring kan iets verschuiven: je voelt waar jij begint en de ander eindigt, en je merkt dat verbinding mogelijk is zonder dat jij alles hoeft te dragen.

De beweging naar binnen

Reguleren betekent niet dat je minder gevoelig wordt of minder betrokken. Het betekent dat je veiligheid steeds meer in jezelf leert ervaren. Dat je kunt voelen: ik ben oké, ook als de ander iets voelt of nodig heeft. Dat je nabij kunt zijn zonder jezelf te verlaten.

Het is een beweging van overleven naar reguleren, van aanpassen naar aanwezig zijn. Geen snelle oplossing, maar een geleidelijk proces waarin je zenuwstelsel stap voor stap leert dat het niet voortdurend hoeft te waken. Dat veiligheid niet alleen buiten je ligt, maar ook in jou.

Je systeem is niet kapot en er is niets mis met je gevoeligheid. Integendeel, het is een intelligent systeem dat je jarenlang heeft beschermd. En wanneer het nieuwe ervaringen van veiligheid mag opdoen, kan het langzaam leren dat het niet altijd meer op scherp hoeft te staan. Dat er ruimte is voor rust. Voor verbinding. Voor jezelf.