Van overleven naar leven

Over goedkeuring, verbinding en de moed om je plek in te nemen

Wat het leven mij leerde, is dat je leven verandert op het moment dat je stopt met de goedkeuring bij anderen te zoeken. Dit gebeurde niet als een groot inzicht op één dag.
Maar meer als iets dat zich langzaam liet zien, keer op keer.

Misschien herken je het wel. Je bent op een verjaardag, je lacht op het juiste moment, knikt bevestigend en slikt je echte mening net op tijd in. Ondertussen draait er in je hoofd maar één gedachte, als ze me maar aardig vinden, want ik wil er zo graag bij horen. ’s Avonds in bed herhaal je het gesprek van die avond, je hoofd draait overuren. Dat ene grapje, of die ene blik. Dat moment waarop je “ja” zei terwijl je eigenlijk “nee” voelde. Je draait jezelf vast in de over analyse. Maar het kloppende antwoord vind je niet. Zelfs niet als je er over praat met je partner of iemand anders.

Veel mensen denken dat dit een persoonlijk probleem is. Dat je te onzeker bent, te gevoelig, te veel bezig met anderen. Maar dat ligt toch wel iets genuanceerder.

Verhoogde gevoeligheid voor afwijzing

We zijn gemaakt voor verbinding. Erbij horen was ooit overleven.
Afwijzing raakt diep, soms zelfs fysiek. Geen wonder dat we haar proberen te vermijden.

Bij sommige mensen staat dat systeem nét wat scherper afgesteld.
Dat noemen we Rejection Sensitivity, een verhoogde gevoeligheid voor (mogelijke) afwijzing.
Vaak ontstaat die in een omgeving waarin veiligheid niet vanzelfsprekend was. Dat kan zijn ontstaan doordat je gepest bent, een moeilijke periode hebt gehad op het werk, of een familiesysteem waarin spanning, verlies of onuitgesproken verwachtingen een grote rol speelden. In zulke situaties leer je al vroeg om je aan te passen. Om het goed te doen, om niemand teleur te stellen, conflicten te vermijden, ten koste van jezelf.

Rejection Sensitivity is geen fout of tekort. Het laat zien hoe alert je systeem is in contact met anderen.

Wanneer die spanning oploopt, neemt vaak het oudste deel van ons brein het over.
Denken en relativeren maken plaats voor automatisch gedrag zoals aanpassen, vechten, vluchten of bevriezen. Dat is geen zwakte, maar overleving. Wat daarna gebeurt, zie je vaak terug in relaties.

omgaan met nabijheid

Wanneer nabijheid spannend wordt, zoekt ieder mens op zijn eigen manier naar veiligheid.
De één doet dat door afstand te houden en zichzelf te beschermen.
De ander door zich aan te passen, vast te houden of extra zijn best te doen voor verbinding.

In die gevoeligheid voor afwijzing ontwikkelen mensen verschillende manieren om met nabijheid om te gaan. Soms door afstand te houden, soms door zich juist vast te klampen aan verbinding. Ze zien er verschillend uit, maar raken dezelfde onderlaag, ben ik veilig in contact?

Die gevoeligheid verdwijnt niet als je ouder wordt. Ze verhuist mee naar je werk, je relaties, je dagelijks leven. In vergaderingen, in appjes, in stiltes kan die oude vraag zomaar weer opduiken. Heb ik het goed gedaan? Had ik dit anders moeten zeggen? Zouden ze teleurgesteld zijn?

Zonder dat je het doorhebt, ga je steeds meer outside-in leven. Je aandacht is naar buiten gericht. Naar de ander. Naar signalen. Naar mogelijke afwijzing. Langzaam ga je de wereld bekijken door een soort grijze filter. Niet omdat je de werkelijkheid niet ziet, maar omdat alles gekleurd raakt door de angst om afgewezen te worden.

Het zijn vaak juist de betrokken en gedreven mensen die hier vastlopen. Mensen die verantwoordelijkheid nemen, afstemmen en goed willen doen.
Niet omdat ze te weinig voelen of te weinig kunnen, maar omdat hun aandacht te lang naar buiten gericht is geweest.

De vrouw die altijd voorop liep en toch achterbleef

Ze is de oudste dochter, maar niet de oudste in rang.
In een gezin met veel onderstromen zoals verlies, geheimen en niet uitgesproken loyaliteiten. Moeder met een onzichtbaar tweelingverlies in haar voorgeschiedenis. Vader die zelf de oudste was, maar niet echt erkend werd. Binnen het gezin ontstonden subgezinnen, verbindingen die sterker waren dan de officiële orde. Toen haar moeder in een postnatale depressie terechtkwam, nam zij als kind verantwoordelijkheid. Ze zorgde, regelde en draaide het huishouden. Niet omdat iemand het vroeg, maar omdat het nodig was.
Ze voelde haarfijn wat er ontbrak en ze vulde het in.
Ze was niet jaloers, haar wens was dat iedereen zich kon redden.
Dat het systeem overeind bleef en dat is precies waar haar patroon zichtbaar werd.

De natuurlijke leider die niet op de plek staat
Later, in projecten en organisaties, gebeurde iets vergelijkbaars.
De vrouw werd gezien als de natuurlijke leider, de professor, de visionair.
Ze zag wat anderen nog niet zagen, zette dingen in beweging en trok mensen mee.
Maar telkens gebeurde er iets op het eind, een ander nam het over, het project stokte, of zij stond opnieuw aan het begin van iets nieuws.
Ze liep voorop en eindigde achteraan. Niet omdat ze niet kon leiden maar omdat ze onbewust bleef functioneren vanuit een oud systeem, zorgen dat het geheel overeind blijft en zelf geen positie claimen.
Wat hier gebeurt
Dit is geen gebrek aan talent, zelfzorg of inzet.
Dit is een zenuwstelsel dat vroeg heeft geleerd;  
“Mijn waarde zit in dragen.”

Voor mensen met een gevoelig en snel (neurodivergent) brein versterkt dit patroon zich. Ze zien het systeem, ze voelen de onderstroom, ze nemen verantwoordelijkheid vóórdat anderen hem nemen. Maar als eigenaarschap ontbreekt over de eigen plek, blijft de energie naar buiten stromen. En dat kost kracht.

Je bent veel bezig met wat de ander denkt, voelt of bedoelt. Met wat die ander misschien dacht, net deed of straks zal gaan denken. Zonder dat je het merkt, reageer je niet meer op wat er nu gebeurt, maar op wat je dénkt dat er gebeurt. Dat gevoel wordt leidend voor je gedrag. Je past je aan, houdt je in of zet juist een stap terug. Niet omdat je zeker weet dat er iets mis is, maar om mogelijke afwijzing vóór te zijn. Zo raakt je aandacht steeds verder naar buiten gericht. Je verlaat je eigen grond en je leeft op de grond van de ander. Dat is geen bewuste keuze, maar een overlevingsstrategie die ooit logisch was.

Het lastige is dat je daardoor langzaam uit contact raakt met wie jij bent, met wat jij wilt
en met wat jij kunt. Niet omdat dat verdwenen is, maar omdat je aandacht daar allang niet meer is geweest. Als dit langer duurt, beland je gemakkelijk in een innerlijke kringloop.

Je voelt angst om afgewezen te worden of het niet goed te doen. Die angst raakt vaak iets ouds zoals schaamte, schuld, het gevoel dat jij niet oké bent. In je hoofd ontstaan allerlei scenario’s. Had ik maar dit gezegd of als ik dat doe, blijft het misschien goed. Je probeert afwijzing vóór te zijn door extra je best te doen. Door jezelf in te houden, of juist door afstand te nemen.

Om die spanning niet te hoeven voelen, ontwikkel je automatische manieren om jezelf te beschermen. Niet bewust, maar vanzelf.

Het kantelpunt

Misschien herken je dit, pleasen, zorgen en ver over je grenzen gaan. Of situaties vermijden die spannend voelen. Misschien stel je hoge eisen aan jezelf, of blijf je sterk en ga je door. Soms probeer je controle te houden. En soms uit de spanning zich in mopperen of oordelen. Niet omdat je zo wilt zijn, maar omdat je systeem veiligheid zoekt.

Als deze manieren niet meer werken, ontstaat er frustratie of boosheid. Naar de ander, of naar jezelf. Daarna volgt er vaak weer schaamte of schuld. En de volgende keer staat je systeem nog sneller aan. En dat maakt de cirkel rond. Niet omdat je vast wilt zitten, maar omdat je systeem probeert je te beschermen. Maar de prijs is hoog want je verliest vrijheid en steeds een beetje jezelf.

Op een bepaald moment merk je het. Niet altijd in woorden, maar in je lijf. Je bent moe, je hoofd blijft aan, je adem zit hoog. Dat is vaak het moment waarop je ongemerkt bent verschoven
van leven naar overleven. Het kantelpunt zit niet in harder worden, niet in sterker zijn of jezelf beter beheersen. Het zit in kleine, eerlijke momenten. Zoals voor het eerst “nee” zeggen, gewoon omdat je moe bent. Of één zin uitspreken die je normaal had ingeslikt. Niet groots. Niet spectaculair, wel echt.

Langzaam verschuift de vraag van:
‘Vinden zij mij goed genoeg?’ Naar ‘Ben ik trouw aan wat kloppend is voor mij?‘

Dat is het begin van leven vanuit je centrum. Van inside-out leven. Niet zonder angst, maar wel mét jezelf. Je voelt weer wat van jou is en wat van de ander. Je merkt waar je grens ligt.
En je kunt in contact blijven zonder jezelf te verlaten.

Die beweging is geen rechte lijn. Ze lijkt meer op een lemniscaat.
Aan de ene kant is angst, aan de andere kant vertrouwen.
In het midden ontstaat balans.

Niet omdat alles rustig is, maar omdat jij aanwezig blijft met alles wat er is.

Soms begrijpen we dit allemaal best en toch blijft het lichaam ‘aan’.

Hulp van de paardenkudde

Paarden helpen precies daar.

Paarden reageren niet op wat je zegt, maar op wat er in je lichaam gebeurt.
Op spanning, alertheid, terugtrekken of controle. Op leven vanuit overleving of vanuit je centrum. Bij mensen met Rejection Sensitivity staat het zenuwstelsel vaak langdurig op scherp.
Ook als er op dat moment geen gevaar is. Dat voelen paarden direct.

Soms vertraagt een paard, soms houdt het afstand, soms gaat het liggen of rollen.
Niet om iets te laten zien of te bewijzen, maar als een zuivere reactie op wat er in het moment aanwezig is.

Het paard legt niets uit, het spiegelt. En wat er dan vaak gebeurt, is eenvoudig en diep tegelijk.
Spanning zakt, de adem wordt rustiger, er ontstaat ruimte.

Paarden nodigen uit om te vertragen, om te zakken in je lichaam.
Om weer thuis te komen in je centrum. Niet door iets te doen, maar door te zijn.

Rejection Sensitivity vraagt geen strijd en geen oplossing.
Ze vraagt aanwezigheid. Geen afstand van anderen, maar meer nabijheid bij jezelf.

Dat kan anders.
En het begint kleiner dan je denkt.